Niebieskie Źródła w Tomaszowie Mazowieckim zachwycają wodą o niezwykłym, turkusowym odcieniu. Skąd bierze się jej błękitna barwa i czy woda naprawdę ma taki kolor? W artykule przyjrzymy się geologicznym i optycznym zjawiskom, które tworzą ten wyjątkowy widok, oraz opowiem o tym, co warto wiedzieć przed wizytą w rezerwacie.
- Błękit tworzą czysta woda, światło i jasne wapienne dno.
- Unoszący się piasek nadaje źródłom pulsujący, gejzerowy wygląd.
- Źródła wypływają z jurajskich wapieni; woda ma około 9°C.
- Nadmierne pompowanie zatrzymało wypływy w 1961 roku.
- Po wstrzymaniu poboru i renowacji źródła odzyskały siłę.
- Rezerwat chroni blisko 30 hektarów cennej przyrody.
W słoneczny dzień czysta woda nie tylko odbija niebo, lecz także pochłania światło. Czerwone i pomarańczowe promienie znikają szybciej, a niebieskie docierają głębiej i po rozproszeniu wracają ku powierzchni. Dlatego jezioro lub źródło może wyglądać na błękitne nawet pod zachmurzonym niebem.
W płytkiej wodzie na barwę wpływa również dno. Jasny piasek, wapienne skały i rośliny odbijają światło, które przechodzi przez wodę i wraca ku powierzchni. Po drodze część czerwonych promieni zostaje pochłonięta, więc odbita poświata przybiera niebieskawy lub zielonkawy odcień. Im głębsza i czystsza woda, tym wyraźniejszy błękit; nad płycizną mocniej widać zieleń dna.
Odcień zależy także od pogody, pory dnia i kąta padania promieni. Południowe słońce może wydobyć jasny turkus, natomiast zachmurzenie nadaje wodzie stonowaną barwę. Drobny osad rozprasza światło i zmienia błękit w mleczny, zielonkawy odcień. Woda działa więc jak naturalny filtr, którego efekt zmienia się wraz z warunkami.
Jasne dno i drobiny piasku tworzą niezwykły spektakl barw

Niebieskie Źródła w Tomaszowie Mazowieckim, w dolinie Pilicy, dobrze pokazują te zjawiska. Woda wypływa ze spękanych wapieni jurajskich, a z dna unoszą się drobiny piasku. Światło rozprasza się w klarownej wodzie i na jasnym podłożu, tworząc niebieskie, błękitne oraz zielone plamy. Ich odcień zmienia się wraz z nasłonecznieniem i zachmurzeniem, nawet w ciągu jednego dnia. Woda wypływająca ze źródeł ma około 9°C; w otaczającym akwenie temperatura wynosi mniej więcej od 6°C zimą do 11°C latem.
Niezwykła barwa nie musi oznaczać obecności barwnika. Niebieskie Źródła zajmują rezerwat o powierzchni blisko 30 hektarów, a ich wydajność wynosi około 80 litrów na sekundę. Intensywne pompowanie wody z pobliskich studni głębinowych osłabiało źródła; w 1961 roku przestały funkcjonować, a studnie wyłączono z eksploatacji w 1990 roku. Po pracach porządkowych prowadzonych w latach 1994–1997 woda odzyskała przejrzystość. Jej błękit i zieleń wynikają z gry światła, czystej wody, jasnego dna oraz ruchu piasku.
| Temat | Dane |
|---|---|
| Wiek skał wodonośnych | jura |
| Głębokość źródeł | ok. 30 m |
| Temperatura wypływu | ok. 9°C |
| Wydajność | ok. 80 l/s |
| Wizyta cara Mikołaja II | październik 1901 r. |
| Zakup źródeł przez Łódź | 1925 r.; 95 tys. zł |
| Odwierty głębinowe | 1951 r.; 2 studnie |
| Źródła przestały działać | 1961 r. |
| Wstrzymanie eksploatacji studni | 1990 r. |
| Renowacja | 1994–1997 |
| Powierzchnia rezerwatu | blisko 30 ha |
Wapienne źródła, piasek i podziemny gejzer w dolinie Pilicy

W południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego, w dolinie Pilicy, odwiedziłem rezerwat „Niebieskie Źródła”. Woda wypływa tu ze spękanych wapieni jurajskich, a piasek unoszący się z dna tworzy ruchome plamy. Ich barwa — od turkusu i błękitu po zieleń — zmienia się wraz z oświetleniem: czysta woda pochłania czerwone promienie, a odbija niebieskie i zielone.
Najbardziej przyciągają wzrok pulsujące wypływy, przypominające małe gejzery. Woda nie jest jednak gorąca: przy źródłach ma około 9°C, a w zbiorniku od 6°C zimą do 11°C latem, dlatego ten nie zamarza. Rezerwat obejmuje blisko 30 hektarów. Rośnie w nim prawie 400 gatunków roślin, a ornitolodzy odnotowali około 75 gatunków ptaków. Dawniej przypisywano wodzie właściwości lecznicze; na początku XX wieku planowano tu kurort.
Światło maluje wodę, a piasek unosi się z dna

W latach 50. XX wieku uruchomiono w pobliżu studnie o głębokości około 30 metrów. Wieloletnie pompowanie osłabiło źródła tak bardzo, że przestały być widoczne. Gdy wstrzymano eksploatację, stopniowo odzyskały siłę, a prace porządkowe i renowacyjne przywróciły wodzie przejrzystość. Wcześniej wiosenne wezbrania Pilicy uszkadzały groble i nanosiły piasek do źródeł.
Podczas spaceru można zobaczyć dawne groble, kanały i trzy wyspy: Wyspę Samotnego Modrzewia, Wyspę Kacząt oraz Wyspę Płaczących Wierzb. Wizytę warto połączyć ze zwiedzaniem Skansenu Rzeki Pilicy, otwartego w 2020 roku tuż przy głównym wejściu, albo odpoczynkiem przy pobliskiej przystani i plażach. Ja najchętniej zostaję przy źródłach i obserwuję, jak piasek unosi się z dna, a światło zmienia barwę wody.
Ciekawostka: pulsujące wypływy przypominają podwodne gejzery, ale woda ma zaledwie około 9°C — ich ruch powoduje ciśnienie wód podziemnych, które unosi piasek z dna.
Od wizyty cara Mikołaja II do planów uzdrowiska
Historia Niebieskich Źródeł w Tomaszowie Mazowieckim obejmuje wizytę cara Mikołaja II, plany zagospodarowania terenu, skutki poboru wody oraz działania ochronne.
- Poznaj historyczną wizytę cara. W październiku 1901 r. Mikołaj II Romanow przyjechał ze Spały do Tomaszowa na poświęcenie cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy i podziwiał źródła. Ich niebiesko-zielone barwy powstają, gdy światło rozprasza się w czystej wodzie i odbija od piasku wzbijanego z dna.
- Sprawdź plany wykorzystania wód. Na początku XX w. przypisywano źródłom właściwości uzdrawiające i rozważano budowę kurortu. William Heerlein Lindley zaprojektował też trzy studnie o głębokości około 30 m i średnicy 1,3 m. Brak funduszy uniemożliwił realizację projektu, a plany uzdrowiska przerwała II wojna światowa.
- Prześledź zmiany w zagospodarowaniu terenu. W 1925 r. Łódź kupiła źródła od hrabiego Juliusza Ostrowskiego za 95 tys. zł, zobowiązując się do ich ochrony i urządzenia parku turystyczno-przyrodniczego. Gdy w 1936 r. Tomaszów wydzierżawił teren, usypano groble, wykopano kanały i utworzono trzy wyspy: Samotnego Modrzewia, Kacząt oraz Płaczących Wierzb. W 1939 r. zniszczono młyn i dobudowaną do niego karczmę.
- Oceń skutki poboru wody. W latach 1950–1955 w Brzustówce powstało ujęcie wody z Pilicy oraz dwie studnie głębinowe sięgające warstw wodonośnych źródeł. Wieloletnia praca pomp obniżyła bilans wodny Niebieskich Źródeł, które przestały funkcjonować w 1961 r. Studnie zamknięto ostatecznie w 1990 r., po alarmach naukowców i miłośników przyrody.
- Poznaj efekty renowacji i zakres ochrony. Prace oczyszczające i renowacyjne z lat 1994–1997 poprawiły jakość wody. Rezerwat zajmuje blisko 30 ha, a wydajność źródeł wynosi dziś około 80 litrów na sekundę. Chroni prawie 400 gatunków roślin i około 75 gatunków ptaków; częściowo pokrywa się z obszarem Natura 2000 i leży w otulinie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego.
Pompowanie wody zagroziło rezerwatowi — jak Niebieskie Źródła odzyskały siły
Gdy po raz pierwszy stanąłem nad Niebieskimi Źródłami w Tomaszowie Mazowieckim, zrozumiałem ich sławę. Z wapiennych skał wypływa krystaliczna woda, a piasek unoszący się z dna tworzy błękitne i zielone smugi. Ich odcienie zmieniają się zależnie od pogody: woda pochłania czerwone promienie, a odbite od dna niebieskie i zielone światło dociera do naszych oczu. Ten widok podziwiał także car Mikołaj II podczas pobytu w Tomaszowie.
Jednak piękno źródeł przez lata przyciągało także tych, którzy chcieli wykorzystać ich wodę. Na początku XX wieku William Heerlein Lindley zaprojektował trzy studnie o głębokości około 30 metrów i średnicy 1,3 metra, lecz projektu wtedy nie zrealizowano. Po wojnie wrócono do pomysłu: w 1951 roku powstały dwie studnie sięgające warstw wodonośnych. Pompy pracowały bez przerwy i przez kilka lat mocno uszczuplały zasoby źródeł. W 1961 roku wypływy ustały, a niebieski gejzer zniknął.
Naukowcy i miłośnicy przyrody zaalarmowali władze, które stopniowo ograniczyły eksploatację ujęć. W lutym 1990 roku całkowicie wstrzymano pobór wody ze studni w tym rejonie. Źródła powoli odzyskiwały siły, a dziś wypływa z nich około 80 litrów wody na sekundę. Przy źródłach woda ma około 9°C, zaś w otaczającym akwenie jej temperatura waha się od 6°C zimą do 11°C latem, dlatego zbiornik nie zamarza.
Krystaliczna woda i setki gatunków — przyroda znów rozkwita

W latach 1994–1997 oczyszczono i odnowiono rezerwat, poprawiając stan zbiorników oraz jakość wody. Ponownie stała się ona wyjątkowo przejrzysta. Rezerwat zajmuje dziś blisko 30 hektarów w dolinie Pilicy, przy otulinie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego. Częściowo pokrywa się z obszarem Natura 2000, a jego symbolem jest kaczka krzyżówka.
Wzdłuż wytyczonych alejek można zobaczyć trzy wyspy: Samotnego Modrzewia, Kacząt i Płaczących Wierzb. Usypano je podczas prac krajobrazowych, gdy kopano kanały i groble; wtedy posadzono też rośliny ozdobne, nie zawsze typowe dla tego siedliska. Rezerwat jest domem dla niemal 400 gatunków roślin — około 75 proc. z nich to gatunki pospolite — oraz ostoją około 75 gatunków ptaków. W pobliżu znajduje się również Skansen Rzeki Pilicy, otwarty w 2020 roku. Rezerwat pokazuje, jak przyroda odżywa, gdy ograniczamy jej nadmierną eksploatację.
Ciekawostka: woda w Niebieskich Źródłach ma stałą temperaturę około 9°C, więc zimą nie zamarza — nawet gdy powierzchnia okolicznych zbiorników skuwa lód.
Źródła:
- https://www.onet.pl/turystyka/adam-bialas/niebieski-gejzer-nad-pilica-ocalaly-skarb-natury-w-tomaszowie-mazowieckim/jb66hgx,30bc1058








